МУШКИЛОТИ ҶОРӢ ДАР ТАТБИҚИ ТЕХНОЛОГИЯҲОИ ИННОВАТСИОНӢ ДАР ҲУКУМАТИ РАҚАМӢ
Мушкилоти ҳуқуқӣ ва маъмурӣ. Дар ҷаҳони муосир, ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ, бахусус дар идоракунии давлатӣ, ба яке аз ҷанбаҳои асосии рушди устувор табдил ёфтааст. Аммо ин раванд бо як қатор мушкилоти ҳуқуқӣ ва маъмурӣ рӯ ба рӯ мешавад, ки ба суръат ва самаранокии татбиқи технологияҳо таъсир мерасонанд. Монеаҳои қонунгузорӣ, бюрократияи зиёд, муқовимати иҷтимоӣ ва норасоии ҳамоҳангии қонунҳо бо талаботи технологияҳои нав аз сабабҳои асосии таъхири татбиқи инноватсияҳо мебошанд. Ин масъалаҳо ба рушди ҳукумати рақамӣ ва хизматрасониҳои инноватсионӣ монеа эҷод менамояд.
Мушкилоти ҳуқуқӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ
Танзими нокифояи қонунгузорӣ яке аз мушкилоти асосӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ ба ҳисоб меравад, зеро қонунгузорӣ аксар вақт бо суръати рушди технология мувофиқат намекунад. Қонунҳои кӯҳна ва номувофиқ имкони танзими самараноки равандҳои нав, монанди зеҳни сунъӣ, blockchain ва интернети ашёро надоранд. Ин ҳолат боиси мавҷудияти фазои номуайян дар танзими ҳуқуқӣ мегардад, ки равандҳои татбиқи инноватсияҳоро душвор месозад.
Илова бар ин, норасоии қонунгузорӣ дар соҳаҳое, ки бевосита бо ҳифзи маълумоти шахсӣ ва амнияти иттилоотӣ алоқаманданд, хатарҳои ҷиддиро эҷод мекунад. Масалан, набудани стандартҳо ва қонунҳои махсус барои ҳифзи маълумотҳои ҷамъоваришуда тавассути интернет метавонад ба ихроҷи маълумот ва афзоиши ҳамлаҳои киберӣ сабаб гардад. Дар чунин шароит, шаҳрвандон ба ҳукумати рақамӣ ва технологияҳои истифодашаванда камтар эътимод доранд.
Танзими нокифоя инчунин ба ҳамкорӣ байни бахши давлатӣ ва хусусӣ таъсир мерасонад. Набудани қонунгузории равшан барои истифодаи технологияҳои нав, монанди платформаҳои рақамӣ ва маълумотҳои калон, нофаҳмиро байни ин бахшҳо зиёд мекунад. Ин ҳолат боиси сарфи зиёди вақт ва захираҳо дар марҳилаҳои ибтидоии татбиқи технология мегардад, ки самаранокии лоиҳаҳоро коҳиш медиҳад.
Барои рафъи ин мушкилот, таҳияи қонунгузории фарогир, ки бо рушди технология мувофиқ бошад, зарур аст. Қонунҳо бояд на танҳо танзими равандҳои технологияҳои навро таъмин намоянд, балки амнияти иттилоотиро кафолат диҳанд. Илова бар ин, ворид намудани стандартҳои байналмилалӣ ба қонунгузории миллӣ метавонад ҳамкориро бо бахши хусусӣ осон намуда, татбиқи технологияҳоро суръат бахшад. Танзими самараноки ҳуқуқӣ ҳамчун замина барои рушди ҳукумати рақамӣ ва татбиқи технологияҳои инноватсионӣ нақши муҳим мебозад.
Масъалаҳои ҳуқуқӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар Тоҷикистон
Ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар Тоҷикистон, аз ҷумла дар идоракунии давлатӣ ва соҳаҳои ҷамъиятӣ, бо як қатор мушкилоти ҳуқуқӣ рӯ ба рӯ мебошад. Ин мушкилот аксаран аз нокифоя будани танзими қонунгузорӣ, набудани қонунҳои махсус барои танзими технологияҳои нав ва ҳамоҳангии кам дар соҳаи татбиқи қонунгузорӣ вобастаанд. Дар зер масъалаҳои асосии ҳуқуқӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар Тоҷикистон баррасӣ мешаванд:
1. Нокифоягии қонунгузорӣ ва танзимоти ҳуқуқӣ: Қонунгузории ҷории Тоҷикистон дар бисёре аз ҳолатҳо бо суръати рушди технологияҳо мувофиқат намекунад. Масалан, дар соҳаҳои ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти иттилоотӣ ва истифодаи технологияҳои монанди зеҳни сунъӣ ё blockchain қонунгузории фарогир вуҷуд надорад. Ин ҳолат боиси номуайянии ҳуқуқӣ мегардад, ки ҳамкориро байни бахши давлатӣ ва хусусӣ душвор месозад. Чунин вазъият татбиқи самараноки ҳукумати рақамӣ ва дигар технологияҳои навро бозмедорад.
2. Набудани қонунҳо барои ҳифзи маълумоти шахсӣ: Ҳифзи маълумоти шахсӣ як масъалаи калидӣ дар шароити рақамикунонӣ мебошад, аммо дар Тоҷикистон қонунгузорӣ дар ин соҳа маҳдуд аст. Ҳарчанд талошҳо барои таҳияи қонунҳои марбут ба амнияти иттилоотӣ идома доранд, набудани заминаи ҳуқуқии устувор барои ҳифзи маълумотҳои шахсӣ метавонад ба ихроҷи маълумот ва афзоиши ҳамлаҳои киберӣ оварда расонад.
3. Мушкилоти ҳуқуқӣ дар танзими технологияҳои нави молиявӣ: Бо воридшавии технологияҳои рақамӣ ба бахши молия, монанди истифодаи blockchain барои сабти моликият ё истифодаи криптоасъорҳо, масъалаҳои ҳуқуқӣ ба миён омадаанд. Қонунгузории Тоҷикистон истифодаи криптоасъорҳоро танзим намекунад, ки ин метавонад ба пайдоиши амалҳои ғайриқонунӣ ва хатари молиявӣ сабаб шавад. Ҳамчунин, набудани механизмҳои ҳуқуқӣ барои истифодаи инноватсияҳо дар бахши молия равандҳои рақамикунониро маҳдуд мекунад.
4. Талаботи байналмилалӣ ва ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ: Барои ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ, ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ бо стандартҳо ва талаботи байналмилалӣ муҳим аст. Ин метавонад барои ҷалби сармоягузорони хориҷӣ ва ҳамкорӣ бо ширкатҳои байналмилалӣ замина эҷод кунад.
5. Амнияти иттилоотӣ ва танзими ҳуқуқии он: Амнияти иттилоотӣ яке аз самтҳои муҳим дар рақамикунонии идоракунии давлатӣ мебошад, аммо қонунгузории Тоҷикистон дар ин соҳа ҳанӯз дар марҳилаи ташаккул аст. Таъмини амнияти иттилоотӣ тавассути механизмҳои ҳуқуқии қавӣ талаб мешавад, то ки системаҳои иттилоотӣ ва маълумоти ҳассоси шаҳрвандон аз таҳдидҳои киберӣ ҳифз шаванд. Набудани стратегияҳои мушаххас дар ин соҳа як хатари ҷиддиро эҷод мекунад.
6. Роҳҳои ҳалли мушкилот: Барои бартараф намудани мушкилоти ҳуқуқӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар Тоҷикистон, якчанд чораҳои зерин муҳиманд:
- Таҳияи қонунгузории фарогир барои танзими технологияҳои нав, монанди зеҳни сунъӣ, blockchain ва интернети ашё.
- Баланд бардоштани сатҳи ҳифзи маълумоти шахсӣ тавассути таҳияи қонунҳои махсус дар ин соҳа.
- Ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ бо стандартҳои байналмилалӣ.
- Омӯзиши ҳуқуқшиносони соҳаи IT ва мутахассисон барои коркарди масъалаҳои нав ба миёномада.
- Тақвияти стратегияҳои амнияти иттилоотӣ ва қонунгузории марбут ба киберҳамлаҳо.
Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи фаъолияти инноватсионӣ” як ҳуҷҷати муҳим мебошад, ки асосҳои ҳуқуқӣ ва иқтисодии рушди фаъолияти инноватсионӣ дар кишварро муайян менамояд. Он дар соли 2012 қабул шуда, дар Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон нашр шудааст (с. 2012, №4, мод. 272).
Мақсадҳои асосии қонун аз танзими ҳуқуқии фаъолияти инноватсионӣ, рушди технологияи нав, ҷалби сармоягузорӣ ва дастгирии давлат иборат мебошад.
Барои бартараф намудани номуайяниҳо дар ин соҳа, мо қисматҳои асосии Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи фаъолияти инноватсионӣ”-ро таҳлил менамоем, масалан мафҳум ва мазмуни фаъолияти инноватсионӣ, танзими ҳуқуқӣ ва ҳамкорӣ, таъмини ҳифзи ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ, дастгирии давлатӣ, татбиқи лоиҳаҳои инноватсионӣ, масъулият ва ҷавобгариро дастгирӣ менамояд.
Дар Қонуни мазкур мафҳумҳои асосии зерин истифода мешаванд:
- фаъолияти инноватсионӣ – фаъолияте, ки ба таҳия ва ҷорӣ намудани инноватсия (натиҷаи нав ё такмилдодашудаи таҳқиқоти илмӣ, корҳои таҷрибавию конструкторӣ ё дигар дастовардҳои илмию техникӣ) алоқаманд буда, барои расонидани он то бозор дар шакли нав ё такмилдодашудаи маҳсулот, хизматрасонӣ, усули истеҳсолот ё дигар натиҷаи самараноки ҷамъиятӣ равона карда шудааст;
- инноватсия – навоварӣ дар соҳаи техника, технология, кор, хизматрасонӣ ё идоракунӣ буда, ба истифодаи комёбиҳои илм ва технологияи пешқадаме асос ёфтааст, ки самаранокии баланди истеҳсолӣ ва ҷамъиятӣ дорад;
- маҳсулоти инноватсионӣ – натиҷаи фаъолияти инноватсионӣ, ки дар шакли нави маҳсулот, кор ва хизматрасониҳо, усули истеҳсолот ё натиҷаи дигари барои ҷамъият самаранокиаш баланд ё натиҷаи интиқоли маҳсулоту хизматрасониҳои мавҷуда, усулҳои истеҳсолот ва натиҷаҳои дигари фоиданоки ҷамъиятӣ ифода меёбад;
- лоиҳаи инноватсионӣ – натиҷаи нерӯи зеҳнии шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ, ки ба истифодаи ғояҳои нав мусоидат намуда, бо мақсади рушди илм ва ҷорӣ намудани технологияҳои муосир таҳия мегардад;
- иқтидори инноватсионӣ – маҷмӯи шаклҳои гуногуни захираҳои зеҳнӣ, молиявӣ, истеҳсолию технологӣ, ҳуқуқӣ ва ғайра, ки барои татбиқи фаъолияти инноватсионӣ заруранд;
- сиёсати давлатии инноватсионӣ – фаъолияти мақомоти давлатӣ, ки ба рушд, танзими давлатии фаъолияти инноватсионӣ, таҳияи механизм ва татбиқи он равона карда шудааст;
- стратегияи рушди инноватсионӣ – маҷмӯи тадбирҳои идоракунии давлат, ки асоси онро афзалиятҳои дарозмӯҳлат, мақсад ва вазифаҳои сиёсати инноватсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил медиҳанд;
- барномаи мақсадноки инноватсионӣ – маҷмӯи чорабиниҳои истеҳсолӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, ташкилӣ, хоҷагидорӣ, таҳқиқотӣ, илмӣ, таҷрибавию конструкторӣ ва ғайра, ки барои татбиқи лоиҳаҳои инноватсионӣ дар мувофиқа бо захираҳо, иҷрокунандаҳо ва мӯҳлатҳои амалигардонии онҳо, ки ҳадафашон иҷрои самараноки масъалаҳои азхудкунӣ ва ҷорӣ намудани натиҷаҳои инноватсионӣ мебошад, равона шудаанд;
- ташкилотҳои инфрасохтори инноватсионӣ – технопаркҳо, технополисҳо, инкубаторҳои технологӣ, бизнес-инкубаторҳо, фондҳои венчурӣ, фондҳои инноватсионӣ ва дигар ташкилотҳо, ки мутобиқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун инфрасохтори инноватсионӣ эътироф гардидаанд;
- фонди инноватсионӣ – шахси ҳуқуқие, ки фаъолияти он мусоидат намудан ба рушди фаъолияти инноватсионӣ тавассути маблағгузории лоиҳаҳои инноватсионӣ ва инфрасохторӣ, инчунин дигар хизматрасониҳо дар соҳаи инноватсия мебошад;
- фонди венчурӣ – шахси ҳуқуқие, ки фаъолияти он ба андӯхтани воситаҳои молиявӣ барои сармоягузории лоиҳаҳои инноватсионии таваккали баланддошта ва технологияи аълосифати аз ҷиҳати иқтисодӣ самаранок равона гардидааст.
Мушкилоти маъмурӣ ва бюрократӣ яке аз монеаҳои ҷиддӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ мебошанд, ки равандҳои татбиқ ва рушди онҳо дар идоракунии давлатӣ ва соҳаҳои дигарро душвор месозанд. Бюрократияи зиёдатӣ ва равандҳои мураккаби расмӣ аксар вақт татбиқи системаҳои навро ба таъхир меандозанд. Масалан, зарурати гирифтани иҷозатномаҳои зиёд ё мувофиқаҳои байниидоравӣ на танҳо вақт, балки захираҳои зиёди молиявӣ ва инсониро низ талаб мекунад. Илова бар ин, набудани ҳамоҳангӣ байни идораҳои давлатӣ боиси такрори равандҳо ва самаранокии пасти идоракунии давлатӣ мегардад.
Таҳдидҳои ҳуқуқӣ ва амниятӣ яке аз монеаҳои ҷиддӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ мебошанд, ки ба рушди ҳукумати рақамӣ ва идоракунии муосир таъсири манфӣ мерасонанд. Набудани қонунгузории мукаммал дар соҳаи ҳифзи маълумоти шахсӣ ва танзими равандҳои рақамӣ метавонад боиси афзоиши ихроҷи маълумот, ҳамлаҳои киберӣ ва вайроншавии ҳуқуқи шаҳрвандон гардад. Масалан, дар бисёре аз ҳолатҳо, қонунҳои мавҷуда барои муҳофизати иттилооти ҳассос, ки тавассути системаҳои рақамӣ ҷамъоварӣ мешаванд, кофӣ нестанд. Ин вазъият метавонад эътимоди мардумро ба ҳукумат ва технологияҳои инноватсионӣ коҳиш диҳад.
Роҳҳои бартарафсозии мушкилоти ҳуқуқӣ ва маъмурӣ дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ бояд ба таҳкими қонунгузорӣ, беҳтар кардани ҳамоҳангии байниидоравӣ ва рушди захираҳои инсонӣ равона карда шаванд. Аввалан, таҳияи қонунгузории фарогир, ки бо талаботи муосири технологияҳо мувофиқат кунад, муҳим аст. Қонунҳо бояд ҷанбаҳои муҳими ҳифзи маълумот, амнияти иттилоотӣ ва танзими равандҳои инноватсионӣ, аз ҷумла зеҳни сунъӣ, blockchain ва интернети ашёро фаро гиранд. Ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ бо стандартҳои байналмилалӣ низ зарур аст, то ки равандҳои ҷорӣ намудани технологияҳо бо талаботи ҷаҳонӣ мувофиқат кунанд.
Дуюм, беҳтар кардани ҳамкории байниидоравӣ барои коҳиши бюрократия ва тезонидани ҷорӣ намудани технологияҳои нав нақши муҳим мебозад. Ҳукумати рақамӣ бояд бо истифода аз платформаҳои ягонаи иттилоотӣ, ки идораҳои гуногунро мепайвандад, самаранокии равандҳоро таъмин намояд. Таъсиси гурӯҳҳои махсус барои ҳамоҳангсозии ҷорӣ намудани технологияҳо ва назорати амалиёт метавонад монеаҳои маъмуриро бартараф кунад. Ҳамзамон, омӯзиши кормандони маъмурӣ ва баланд бардоштани сатҳи саводнокии рақамии онҳо ба қабули технологияҳои нав мусоидат менамояд.
Сеюм, рушди захираҳои инсонӣ бояд дар маркази стратегияҳои ҳукуматӣ қарор гирад. Барои ҷалби мутахассисони баландихтисос, бояд шароити мусоид, аз ҷумла барномаҳои таълимии ТИ, грантҳо ва имкониятҳои касбӣ пешниҳод шаванд. Омӯзиши кормандон дар соҳаи амнияти иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва таҳлили маълумотҳо метавонад сатҳи ихтисоси кадрҳоро беҳтар кунад. Илова бар ин, ташкили ҳамкорӣ бо донишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ барои тайёр кардани мутахассисони нав метавонад нарасоии захираҳои инсонӣ ва мушкилоти вобаста ба он дар ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ бартараф созад. Ҳамин тавр, бо татбиқи ин роҳҳо, ҳукумат метавонад ба рушди устувори ҳукумати рақамӣ ва идоракунии муосир мусоидат кунад.
