Ҷобирзода З. – сардори Раёсати илмию истеҳсолӣ ва техникии Аигентӣ
Ибни Сино яке аз бузургтарин донишмандон, табибон, файласуфон ва адибони тамаддуни башарӣ ба ҳисоб меравад. Ӯ бо осори илмӣ ва андешаҳои фалсафии худ дар рушди илмҳои тиб, мантиқ, фалсафа, адабиёт ва табиатшиносӣ саҳми бузург гузоштааст. Номи пурраи ӯ Абӯалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Сино буда, дар ҷаҳон бо номи Авитсенна низ машҳур аст.
Ибни Сино соли 980 дар деҳаи Афшона, наздики шаҳри Бухоро, дар замони давлатдории Сомониён ба дунё омадааст. Давлати Сомониён яке аз марказҳои муҳими фарҳанг ва илм дар Шарқ ба шумор мерафт. Муҳити илмии он замон дар ташаккули шахсияти илмии Ибни Сино нақши бузург бозид.
Падари ӯ Абдуллоҳ аз аҳли Балх буда, шахси донишманд ва маърифатпарвар буд. Ӯ дар корҳои давлатӣ фаъолият мекард ва ба таълиму тарбияи фарзанд аҳамияти зиёд медод. Модараш Ситорабону ном дошта, зани оқила ва фарҳангдӯст будааст. Азбаски волидони Ибни Сино худ саводнок буданд, барои омӯзиши фарзандашон тамоми имкониятҳоро муҳайё карданд.
Ҳангоми панҷсолагӣ оилаи Ибни Сино ба шаҳри Бухоро кӯчид. Бухоро дар он давра маркази бузурги илм, фарҳанг ва адабиёт ба ҳисоб мерафт. Дар шаҳр китобхонаҳои машҳур ва мадрасаҳои бонуфуз фаъолият мекарданд. Ибни Сино маҳз дар ҳамин муҳит ба воя расид.
Ӯ аз кӯдакӣ бо ҳофизаи қавӣ, зеҳни тез ва шавқи бузурги донишомӯзӣ фарқ мекард. Дар синни даҳсолагӣ Қуръони каримро пурра аз ёд намуд ва илмҳои сарфу наҳв, адабиёти араб, қироат, хаттотӣ ва дигар фанҳоро аз худ кард. Аз ҳамин сабаб ба ӯ унвони “Шайх” дода шуд.
Пас аз таҳсилоти ибтидоӣ, падараш ӯро назди олимон ва муаллимони машҳури замон фиристод. Ӯ аз Абдуллоҳи Массоҳ илмҳои ҳисоб ва ҳандасаро омӯхт. Дар назди Исмоили Зоҳид бошад, тафсири Қуръон, ҳадис ва фиқҳро аз худ намуд. Ибни Сино дар баҳсу мунозира қобилияти баланди фикрронӣ ва суханварӣ нишон медод ва ҳамеша ҳамчун толиби беҳтарин эътироф мегашт.
Дар айёми ҷавонӣ Ибни Сино ба омӯзиши фалсафа таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуд. Ӯ осори донишмандони Юнони қадим, аз ҷумла таълимоти Арасту ва Афлотун-ро мутолиа мекард. Мегӯянд, ки китоби «Метафизика»-и Арастуро чандин маротиба хондааст, вале маънии онро пурра дарк накардааст. Танҳо баъд аз хондани шарҳи Абӯнасри Форобӣ мазмуни онро фаҳмид. Ин ҳолат аз меҳнатдӯстӣ ва ҷӯяндагии илмии ӯ шаҳодат медиҳад.
То синни понздаҳсолагӣ Ибни Сино илмҳои мантиқ, риёзиёт, нуҷум, табиатшиносӣ, мусиқӣ ва фалсафаро мустақилона омӯхт. Дар синни шонздаҳсолагӣ ба омӯзиши ҷиддии илми тиб машғул гардид. Ӯ тибро аз табиби маъруф Абӯманср Ҳасан Камарии Бухороӣ омӯхта, дар муддати кӯтоҳ ба яке аз беҳтарин табибони Бухоро табдил ёфт.
Шуҳрати ӯ баъд аз табобати амири Сомонӣ Нӯҳ ибни Мансур бештар гардид. Вақте амир бемор шуд ва табибон аз табобати ӯ оҷиз монданд, Ибни Сино тавонист ӯро шифо бахшад. Барои ин хизмат ба ӯ иҷозат дода шуд, ки аз китобхонаи машҳури дарбор истифода барад. Ин китобхона дорои асарҳои нодири илмӣ буд ва дар такмили дониши ӯ саҳми калон гузошт.
Осори илмии Ибни Сино бисёр фарох ва гуногунсоҳа мебошад. Ба гуфтаи муҳаққиқон, ӯ зиёда аз 450 асар таълиф кардааст, ки ба илмҳои тиб, мантиқ, фалсафа, ахлоқ, риёзиёт, нуҷум, адабиёт ва забоншиносӣ бахшида шудаанд. Мутаассифона, қисми зиёди осори ӯ дар натиҷаи ҷангҳо ва ҳуҷуми бегонагон аз байн рафтааст ва то имрӯз танҳо қисме аз онҳо боқӣ мондааст.
Асари машҳуртарини ӯ «Ал-Қонун фи-т-тиб» мебошад. Ин китоб дар тӯли чанд аср дар донишгоҳҳои Аврупо ҳамчун китоби асосии тиб истифода мешуд. Ибни Сино инчунин дар рушди фалсафа ва мантиқ саҳми арзанда гузоштааст.
Осори Ибни Сино асосан ба забонҳои тоҷикӣ-форсӣ ва арабӣ навишта шудаанд. Дар он давра забони арабӣ забони илм ба ҳисоб мерафт, бинобар ин қисми зиёди асарҳои илмии ӯ бо арабӣ таълиф шудаанд. Аммо ӯ ба забони модарии худ низ асарҳои арзишманд эҷод кардааст. Шеърҳо, рубоиёт ва ғазалиёти ӯ аз маҳорати баланди адабии вай шаҳодат медиҳанд.
Дар бораи ҳаёт ва фаъолияти ӯ муҳаққиқони зиёде тадқиқот анҷом додаанд. Аз ҷумла, Садриддин Айнӣ, Муҳаммадҷон Шакурӣ ва дигар олимон осори ӯро омӯхта, хизматҳои илмии вайро ба ҷаҳониён муаррифӣ кардаанд.
Имрӯз номи Ибни Сино дар тамоми ҷаҳон ҳамчун рамзи дониш, хирад ва тамаддун эътироф шудааст. Дар Тоҷикистон ба номи ӯ донишгоҳҳо, кӯчаҳо, ноҳияҳо ва муассисаҳои илмӣ гузошта шудаанд. Осори гаронбаҳои ӯ то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ дошта, барои наслҳои оянда ҳамчун сарчашмаи илму маърифат хизмат мекунанд.
